दिल्ली-वृत्तसेवा । आज (2 मे) सकाळी सुमारे 11 वाजून 45 मिनिटांनी देशभरातील लाखो मोबाईल फोनवर अचानक सायरनसदृश आवाजासह एक फ्लॅश मेसेज दिसल्याने नागरिकांमध्ये काही काळ गोंधळाचे वातावरण निर्माण झाले. मराठी आणि इंग्रजी भाषेत दिसलेला हा संदेश नंतर मोठ्याने वाचूनही दाखवण्यात आला, मात्र तो मोबाईलमध्ये सेव्ह झाला नाही. त्यामुळे अनेकांनी हा प्रकार नेमका काय आहे, याबाबत प्रश्न उपस्थित केले. सरकारने स्पष्ट केले की हा संदेश घाबरण्यासारखा नसून आपत्कालीन सूचना प्रणालीच्या चाचणीचा भाग होता.
देशभरातील सर्व राज्यांच्या राजधानींसह दिल्ली-एनसीआर परिसरात एकाच वेळी हा चाचणी संदेश पाठवण्यात आला. केंद्र सरकारने दोन दिवसांपूर्वीच नागरिकांना याबाबत पूर्वसूचना देत घाबरू नये, असे आवाहन केले होते. या संदेशात स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले होते की, ही केवळ चाचणी असून कोणतीही कारवाई करण्याची आवश्यकता नाही. विविध प्रादेशिक भाषांसह हिंदी आणि इंग्रजीमध्येही हा संदेश प्रसारित करण्यात आला, ज्यामुळे देशभरातील नागरिकांपर्यंत तो प्रभावीपणे पोहोचू शकला.
आपत्कालीन परिस्थितीत जलद आणि अचूक माहिती नागरिकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी ‘सचेत’ नावाची स्वदेशी प्रणाली विकसित करण्यात आली आहे. सेंटर फॉर डेव्हलपमेंट ऑफ टेलिमॅटिक्स (सी-डॉट) या सरकारी संस्थेने ही प्रणाली तयार केली असून ती कॉमन अलर्टिंग प्रोटोकॉल (CAP) वर आधारित आहे. देशातील सर्व 36 राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये ही प्रणाली कार्यान्वित करण्यात आली आहे. त्यामुळे भविष्यात भूकंप, पूर, चक्रीवादळे किंवा इतर आपत्तीच्या वेळी नागरिकांना तात्काळ सतर्क करता येणार आहे.
या यंत्रणेत सेल ब्रॉडकास्ट तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात येतो, जे पारंपरिक एसएमएसपेक्षा वेगळे आहे. एसएमएस एका क्रमांकावरून दुसऱ्या क्रमांकावर पाठवले जातात, तर सेल ब्रॉडकास्टद्वारे एका विशिष्ट क्षेत्रातील सर्व मोबाईल फोनवर एकाच वेळी संदेश पोहोचवला जातो. विशेष म्हणजे, यासाठी इंटरनेटची आवश्यकता नसते. नेटवर्क कव्हरेजमध्ये असलेला आणि संबंधित सुविधा सुरू असलेला कोणताही मोबाईल हा संदेश प्राप्त करू शकतो.
सरकारी आकडेवारीनुसार, या प्रणालीद्वारे आतापर्यंत 19 हून अधिक भारतीय भाषांमध्ये तब्बल 134 अब्जांपेक्षा जास्त अलर्ट संदेश पाठवण्यात आले आहेत. हवामान बदल, मुसळधार पाऊस, चक्रीवादळे यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींच्या वेळी ही प्रणाली अत्यंत उपयुक्त ठरली आहे. भविष्यात राष्ट्रीय सुरक्षा आणि आपत्कालीन परिस्थितीत ही प्रणाली अधिक प्रभावीपणे वापरली जाणार असल्याचे संकेत आहेत.
सेल ब्रॉडकास्ट सर्व्हिस (CBS) म्हणजे एका विशिष्ट टॉवर किंवा सेलच्या क्षेत्रातील सर्व मोबाईलवर एकाच वेळी संदेश पाठवण्याची सुविधा. हे तंत्रज्ञान एसएमएसपेक्षा वेगळे असून ते मोठ्या प्रमाणावर माहिती पोहोचवण्यासाठी वापरले जाते. भूकंप, पूर, चक्रीवादळे किंवा राष्ट्रीय आपत्कालीन परिस्थितीत या प्रणालीचा वापर केला जाऊ शकतो. यासाठी इंटरनेटची गरज नसते आणि नेटवर्क उपलब्ध असेल तर संदेश आपोआप पोहोचतो. भारतात ही प्रणाली राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण आणि दूरसंचार विभाग यांच्या माध्यमातून अंमलात आणली जात आहे.
