अमळनेर-लाईव्ह ट्रेंड्स न्यूज प्रतिनिधी । अमळनेर विधानसभा मतदारसंघाची दुष्काळी ओळख बदलण्याच्या दिशेने जलसंधारणाच्या माध्यमातून मोठे पाऊल उचलण्यात आले आहे. माजी मंत्री तथा आमदार अनिल भाईदास पाटील यांच्या पुढाकारातून आपत्ती व्यवस्थापन विभागाच्या दुष्काळ शमन तसेच मृद व जलसंधारण उपाययोजनेंतर्गत सुमारे १०,२६९.६५ लाख रुपयांच्या निधीतून ३० आर्च बंधारे, संरक्षण भिंती व पूरप्रतिबंधक कामांना मंजुरी देण्यात आली. या कामांमुळे अनेक भागांत जलसाठा निर्माण होऊन भूजल पुनर्भरणाला चालना मिळत असून, सिंचन क्षमता वाढण्यासह टँकरवरील अवलंबित्व कमी होण्यास मदत होत असल्याचे चित्र आहे.
अमळनेर मतदारसंघ हा पारंपरिकदृष्ट्या अवर्षणग्रस्त व दुष्काळप्रवण भाग म्हणून ओळखला जातो. अनियमित पाऊस, भूजल पातळीत होणारी घट, पिण्याच्या पाण्याची टंचाई आणि अपुऱ्या सिंचन सुविधांमुळे शेतकरी व ग्रामीण नागरिकांना दरवर्षी पाणीटंचाईचा सामना करावा लागत होता. या समस्येवर तात्पुरत्या उपायांऐवजी कायमस्वरूपी तोडगा काढण्यासाठी जलसंधारणावर आधारित दीर्घकालीन नियोजन करण्यात आले. लोकप्रतिनिधी झाल्यापासून आमदार अनिल पाटील यांनी अमळनेरच्या दुष्काळी परिस्थितीचा अभ्यास करून पावसाचे पाणी स्थानिक पातळीवर अडविणे, भूजल पुनर्भरण वाढविणे आणि शेतीसाठी स्थिर जलस्रोत निर्माण करण्यावर भर दिला. निम्न तापी पाडळसरे धरणासह नदी-नाल्यांवर विविध जलसाठे निर्माण करण्याच्या संकल्पनेला आपत्ती व्यवस्थापन विभागाच्या माध्यमातून प्रत्यक्ष स्वरूप देण्यात आले. तत्कालीन मदत व पुनर्वसन तथा आपत्ती व्यवस्थापन मंत्री म्हणून त्यांनी या अभिनव योजनेला गती दिली. आर्च बंधारा ही आधुनिक जलसंधारणातील प्रभावी संकल्पना मानली जाते. कमानीच्या आकारातील या संरचनेमुळे पाण्याचा दाब दोन्ही बाजूंच्या काठांवर वितरित होतो. त्यामुळे तुलनेने कमी बांधकाम साहित्यामध्ये मजबूत आणि टिकाऊ जलसाठा संरचना उभारता येते. पावसाळ्यात वाहून जाणारे पाणी अडवून ते जमिनीत मुरविण्यामुळे भूजल पातळी वाढण्यास मदत होते. परिणामी विहिरी, कूपनलिका आणि इतर जलस्रोतांमध्ये पाणी टिकून राहण्यास हातभार लागतो.
या प्रकल्पाचा महत्त्वाचा परिणाम पिण्याच्या पाण्याच्या उपलब्धतेवरही होत आहे. आर्च बंधाऱ्यांमुळे पावसाचे पाणी अडविले जाऊन मोठ्या प्रमाणात भूजल पुनर्भरण होत असल्याने अनेक भागांतील जलस्रोतांना आधार मिळत आहे. यामुळे उन्हाळ्यात पाणीटंचाई निर्माण झाल्यानंतर टँकरद्वारे पाणीपुरवठा करण्याची गरज काही प्रमाणात कमी होण्यास मदत होत असून, अमळनेर मतदारसंघातील गावे टँकरमुक्तीकडे वाटचाल करत असल्याचे सांगण्यात येत आहे. जलसाठा वाढल्याचा थेट फायदा शेती क्षेत्रालाही होत आहे. सिंचनासाठी उपलब्ध पाण्यात वाढ झाल्याने रब्बी आणि उन्हाळी पिकांचे क्षेत्र वाढण्यास मदत होत आहे. दुबार-तिबार पीकपद्धती, फळबागा, पशुपालन तसेच अन्य पूरक व्यवसायांना चालना मिळण्याची शक्यता आहे. ग्रामीण भागातील पाणीपुरवठा योजनांनाही भूजल पुनर्भरणाचा फायदा होत असल्याने नागरिकांना अधिक स्थिर पाणीपुरवठा उपलब्ध होण्यास मदत होत आहे.
या योजनेत केवळ जलसाठा निर्माण करण्यावर भर देण्यात आलेला नसून नदीकाठ संरक्षण, संरक्षण भिंती, तटबंदी आणि पूरप्रतिबंधक संरचनांचाही समावेश आहे. अतिवृष्टीच्या काळात नदी-नाल्यांच्या काठांची होणारी धूप रोखणे, गावांचे संरक्षण करणे तसेच शेती व सार्वजनिक मालमत्तेचे नुकसान कमी करण्यासाठी ही कामे महत्त्वाची ठरत आहेत. मंजूर कामांमध्ये मुडी संरक्षण भिंत, अमळगाव-चिखली नदीवरील आर्च बंधारा, चोपडाई, दहिवद, ढेकू खुर्द, जानवे, डांगरी-माळण नदी, लोणे-भोणे फाटा-खैनी नदी, मारवड-माळण नदी, सडावण, सारबेटे, अमळनेर, नंदगाव, वावडे, मांडळ, पातोंडा, गडखांब, देवळी, नांद्री, कन्हेरे-बोरी नदी यांसह विविध ठिकाणच्या कामांचा समावेश आहे.
याशिवाय मुंगसे व सावखेडा-मुंगसे परिसरातील तापी नदीलगत संरक्षण भिंती, तांबापुरा-अमळनेर येथील महादेव मंदिराजवळील संरक्षण भिंत, पिंपळे खुर्द येथील संरक्षण भिंत, निमझरी, भिलाली तसेच मुडी-बोरी नदीवरील आर्च बंधाऱ्यांचा समावेश आहे. अमळनेर-बोरी नदीवरील आर्च बंधारा व पुलाच्या कामासाठी ₹२,५३८.२१ लाख, तर मुडी-बोरी नदीवरील आर्च बंधाऱ्यासाठी ₹१,००१.२३ लाख निधी मंजूर करण्यात आला आहे. अनेक कामे पूर्णत्वास आली असून काही कामे अंतिम टप्प्यात किंवा प्रगतिपथावर आहेत. पूर्ण झालेल्या बंधाऱ्यांमुळे परिसरातील विहिरींमध्ये पाणी टिकून राहण्यास सुरुवात झाल्याचे सांगण्यात येत आहे. त्यामुळे आगामी काळात या प्रकल्पांचा कृषी उत्पादन, ग्रामीण अर्थव्यवस्था आणि पर्यावरण संवर्धनावरही सकारात्मक परिणाम होण्याची अपेक्षा आहे. अमळनेरमध्ये राबविण्यात येत असलेला हा पायलट प्रकल्प केवळ जलसाठा निर्माण करणारा उपक्रम न राहता दुष्काळावर दीर्घकालीन उपाययोजना करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण ठरण्याची शक्यता आहे. भूजल पातळी वाढविणे, पिण्याच्या पाण्याची शाश्वत उपलब्धता निर्माण करणे, सिंचन क्षेत्र वाढविणे आणि टँकरवरील अवलंबित्व कमी करणे या उद्दिष्टांमुळे अमळनेरला जलसुरक्षित आणि सिंचनसमृद्ध करण्याच्या दिशेने हा महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.
