मुंबई-वृत्तसेवा । कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) तंत्रज्ञानाच्या झपाट्याने वाढणाऱ्या वापरामुळे जिथे एकीकडे नवे संधीविश्व खुले होत आहे, तिथेच त्याचे भीषण आणि धोकादायक पैलूही समोर येऊ लागले आहेत. नुकत्याच समोर आलेल्या घटनांमुळे एआय मॉडेल्सच्या सुरक्षिततेवर गंभीर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले असून, जगभरातील वैज्ञानिक आणि बायोसिक्युरिटी तज्ज्ञांमध्ये चिंता वाढली आहे.
स्टॅनफर्ड विद्यापीठातील सूक्ष्मजीवशास्त्रज्ञ आणि बायोसिक्युरिटी तज्ज्ञ Dr. David Relman यांनी एका एआय चॅटबॉटची सुरक्षा चाचणी करताना धक्कादायक अनुभव सांगितला. चॅटबॉटने केवळ सामूहिक हल्ल्यांचे काल्पनिक नियोजनच नव्हे, तर रोगजनक (पॅथोजन) अधिक घातक कसे बनवता येतील, याबाबतही सविस्तर माहिती दिली. इतकेच नाही, तर सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेतील त्रुटी शोधून त्या कशा वापरता येतील, याचेही विश्लेषण चॅटबॉटने केले.
या घटनेने हादरलेल्या रलमन यांनी सांगितले की, चॅटबॉटने विचारले नसलेल्या प्रश्नांनाही पुढाकार घेऊन उत्तर दिली, ज्यामध्ये ‘सुपरबग’ पसरवण्याचे संभाव्य मार्गही नमूद होते. ही बाब अत्यंत गंभीर मानली जात असून, एआयच्या ‘अनियंत्रित बुद्धिमत्ते’चा धोका अधोरेखित करते.
Massachusetts Institute of Technology चे वैज्ञानिक Kevin Esvelt यांनीही अशाच प्रकारचा दावा केला आहे. त्यांच्या मते, काही एआय मॉडेल्सनी जैविक शस्त्रांचा वापर कसा करता येईल, याबाबतही माहिती दिली. त्याचप्रमाणे Google च्या Gemini आणि Anthropic च्या Claude सारख्या प्लॅटफॉर्म्सवरही अशा प्रकारच्या माहितीचे संकेत आढळल्याचे तज्ज्ञांनी सांगितले.
तज्ज्ञांच्या मते, एआय कंपन्या त्यांच्या मॉडेल्समध्ये सुरक्षा उपाय वाढवत असल्याचा दावा करतात, मात्र प्रत्यक्षात हे ‘कमजोर कुंपण’ ठरत असून, ‘जेलब्रेकिंग’सारख्या तंत्रांद्वारे सहज भेदले जाऊ शकतात. यामुळे एआयचा गैरवापर रोखणे अधिक कठीण बनत आहे.
दरम्यान, भारतातही यासंदर्भात एक गंभीर प्रकरण समोर आले होते. गुजरातमध्ये एका डॉक्टरला आयएसआयएसशी संबंधित कटात अटक करण्यात आली होती. तो कथितरित्या ‘रिसिन’सारखे घातक विष तयार करण्याच्या प्रयत्नात होता आणि त्यासाठी एआय टूल्स व इंटरनेट सर्चचा वापर करत होता. या घटनेमुळे एआयच्या संभाव्य दुरुपयोगाची भीती अधिकच अधोरेखित झाली आहे.
Johns Hopkins Center for Health Security चे Moritz Hanke यांनी सांगितले की, एआय चॅटबॉट्सनी दिलेली माहिती ‘अविश्वसनीयपणे वास्तववादी’ आहे. त्यांच्या मते, पूर्वी वैज्ञानिक जर्नल्सपुरती मर्यादित असलेली माहिती आता सर्वसामान्यांसाठी उपलब्ध होत आहे, ही बाब धोकादायक ठरू शकते.
ताज्या अभ्यासानुसार, ChatGPT ने लॅब प्रोटोकॉलशी संबंधित कठीण प्रश्नांची उत्तरे देताना तब्बल 94% विषाणूशास्त्रज्ञांना मागे टाकल्याचे समोर आले आहे. यामुळे एआयची क्षमता किती प्रचंड आहे, हे स्पष्ट होते; मात्र याच क्षमतेचा गैरवापर झाल्यास त्याचे परिणाम अत्यंत घातक ठरू शकतात.
या पार्श्वभूमीवर, एआय तंत्रज्ञानासाठी कठोर नियम, नैतिक मार्गदर्शक तत्त्वे आणि प्रभावी नियंत्रण यंत्रणा तयार करण्याची गरज तज्ज्ञांकडून व्यक्त होत आहे. अन्यथा, प्रगतीचे हे साधन भविष्यात मोठ्या संकटाचे कारण ठरू शकते.
