नवी दिल्ली-लाईव्ह ट्रेंड्स न्यूज वृत्तसेवा । डिजिटल अरेस्ट, बनावट सरकारी नोटिसा आणि सायबर फसवणुकीच्या वाढत्या घटनांमुळे देशभरात चिंता वाढत असताना Central Bureau of Investigation ने नागरिकांसाठी महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. CBIने ‘ABHAY’ नावाचा AI आधारित हेल्पबॉट सुरू केला असून, त्याच्या मदतीने CBIच्या नावाने पाठवण्यात आलेल्या नोटिसांची ऑनलाइन पडताळणी करता येणार आहे. वाढत्या डिजिटल अरेस्ट घोटाळ्यांच्या पार्श्वभूमीवर हे साधन नागरिकांसाठी एक प्रकारचे डिजिटल संरक्षण कवच ठरणार असल्याचे मानले जात आहे.
National Cyber Crime Reporting Portal च्या आकडेवारीनुसार 2024 मध्ये डिजिटल अरेस्ट आणि संबंधित सायबर गुन्ह्यांची तब्बल 1.23 लाखांहून अधिक प्रकरणे देशभरात नोंदवली गेली. या गुन्ह्यांमुळे नागरिकांची जवळपास 1,935 कोटी रुपयांची फसवणूक झाली. तर 2025 च्या पहिल्या दोन महिन्यांतच 17 हजारांपेक्षा अधिक प्रकरणे समोर आली आहेत. विशेष म्हणजे डॉक्टर, इंजिनिअर, सरकारी कर्मचारी आणि व्यावसायिकांसारखे सुशिक्षित नागरिकही या जाळ्यात अडकत असल्याचे दिसून येत आहे.
सायबर सुरक्षा सल्लागार Rahul Mishra यांच्या मते, ‘ABHAY’ म्हणजे भीतीमुक्त. नावाप्रमाणेच या AI हेल्पबॉटचा उद्देश नागरिकांना सायबर गुन्हेगारांच्या धमक्यांपासून घाबरू न देता जागरूक आणि सावध बनवणे हा आहे. डिजिटल अरेस्टच्या बहुतांश घटनांमध्ये फसवणूक करणारे स्वतःला CBI, पोलीस किंवा इतर सरकारी यंत्रणांचे अधिकारी असल्याचे भासवतात. ते ईमेल, व्हॉट्सअॅप, एसएमएस किंवा व्हिडीओ कॉलद्वारे बनावट नोटीस पाठवतात आणि “तुमच्यावर गंभीर गुन्ह्याची चौकशी सुरू आहे” असे सांगून मानसिक दबाव आणतात. यानंतर पैसे, बँक तपशील किंवा OTP मागून आर्थिक फसवणूक केली जाते.
‘ABHAY’ AI चॅटबॉटचे वैशिष्ट्य म्हणजे नागरिक स्वतः नोटीसची सत्यता तपासू शकतात. अधिकृत पोर्टलवर जाऊन नोटीसचा तपशील भरल्यानंतर AI प्रणाली नोटीसमधील फॉरमॅट, मजकूर, पॅटर्न आणि इतर माहितीचे विश्लेषण करते. संशयास्पद बाबी असल्यास त्याबाबत वापरकर्त्याला तातडीने सूचना मिळते. CBIने नागरिकांना विशेष सूचना देताना सांगितले आहे की कोणतीही वैध तपास यंत्रणा व्हिडिओ कॉलवर पैसे जमा करण्यास सांगत नाही किंवा वैयक्तिक खात्यात रक्कम ट्रान्सफर करण्याचा दबाव आणत नाही.
सायबर तज्ज्ञांच्या मते काही संकेत लगेच ओळखता येतात. नोटीसमध्ये घाईघाईने पैसे भरण्याचा दबाव असेल, धमकीची भाषा वापरली असेल, चुकीची स्पेलिंग किंवा खराब भाषा असेल, “गुप्त चौकशी”च्या नावाखाली व्हिडिओ कॉलवर राहण्यास भाग पाडले जात असेल, किंवा बँक डिटेल्स आणि OTP मागितला जात असेल, तर ती बाब गंभीरपणे तपासून पाहणे गरजेचे आहे.
सायबर गुन्हेगार बहुतेकदा ज्येष्ठ नागरिक, जास्त ऑनलाइन सक्रिय असलेले लोक, कमी डिजिटल साक्षरता असलेले नागरिक किंवा पटकन घाबरणाऱ्यांना लक्ष्य करतात. त्यामुळे घरातील वृद्ध सदस्यांना अशा प्रकारच्या कॉल किंवा नोटीसबाबत आधीच माहिती देणे आवश्यक आहे. तज्ज्ञ सांगतात की अशा वेळी घाबरू नये, कोणतीही रक्कम ट्रान्सफर करू नये आणि लगेच कुटुंबीयांशी संपर्क साधावा.
जर CBI किंवा कोणत्याही सरकारी यंत्रणेच्या नावाने संशयास्पद नोटीस मिळाली, तर सर्वप्रथम अधिकृत पडताळणी करावी. OTP, पासवर्ड किंवा बँक माहिती कोणत्याही परिस्थितीत शेअर करू नये. स्क्रीन शेअरिंग अॅप डाउनलोड करण्यास सांगितल्यास ते टाळावे. आणि फसवणुकीचा संशय असल्यास तातडीने राष्ट्रीय सायबर हेल्पलाइन 1930 वर संपर्क साधून तक्रार नोंदवावी.
डिजिटल युगात सायबर गुन्ह्यांचे स्वरूप अधिक क्लिष्ट होत असले, तरी AIचा वापर करून नागरिकांच्या सुरक्षेसाठी अशा उपाययोजना पुढे येत आहेत. ‘ABHAY’ हेल्पबॉट हे त्याचेच उदाहरण आहे. योग्य पडताळणी, थोडी जागरूकता आणि तातडीची खबरदारी घेतली, तर डिजिटल अरेस्टसारख्या फसवणुकींपासून मोठ्या प्रमाणात बचाव शक्य असल्याचे सायबर तज्ज्ञ सांगत आहेत.
