मुंबई-वृत्तसेवा । भारतातील शहरी तरुणाईमध्ये कुटुंबाची व्याख्या झपाट्याने बदलताना दिसत आहे. करिअर, स्वातंत्र्य आणि जीवनशैलीला प्राधान्य देत अनेक सुशिक्षित जोडपी आता जाणूनबुजून अपत्य न ठेवण्याचा निर्णय घेत आहेत. ‘डबल इन्कम नो किड्स’ (डिंक) हा ट्रेंड महानगरांमध्ये वेगाने वाढत असून, पारंपरिक कुटुंब संकल्पनेला नवा आयाम मिळत आहे.
बंगळूरुमधील अंकित आणि श्रेया यांसारखी अनेक जोडपी बहुराष्ट्रीय कंपन्यांमध्ये उच्च पदांवर कार्यरत आहेत. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम असूनही त्यांनी मूल न होण्याचा निर्णय घेतला आहे. त्यांच्यासाठी परदेश प्रवास, फिटनेस, स्वतःच्या कौशल्यांचा विकास आणि जीवनातील अनुभव हेच प्राधान्याचे विषय आहेत. त्यांना कुटुंब अपूर्ण वाटत नाही, तर हा त्यांचा नियोजित जीवनशैलीचा भाग आहे.
चेन्नईतील राखी आणि तुशीर यांचे उदाहरणही याच प्रवाहाचे प्रतिनिधित्व करते. त्यांच्या कुटुंबात चार डॉबरमन कुत्रे आहेत, ज्यांना ते मुलांप्रमाणे सांभाळतात. “कुटुंबाचा अर्थ आता फक्त मुले नाहीत,” असे राखी स्पष्टपणे सांगते. यावरून ‘डिंकवाड’ (डबल इन्कम नो किड्स विथ अ डॉग) ही संकल्पना देखील लोकप्रिय होत असल्याचे दिसते.
अलीकडील विविध सर्वेक्षणांमधून या बदलत्या मानसिकतेची पुष्टी होते. दिल्ली, मुंबई आणि बंगळूरु येथे झालेल्या एका खाजगी सर्वेक्षणानुसार, 28 ते 40 वयोगटातील तब्बल 27% जोडप्यांनी अपत्यहीन राहण्याचा निर्णय घेतला आहे. प्यू रिसर्च सेंटरच्या अहवालानुसार, भारतातील सुमारे 12% शहरी प्रतिसादकर्ते मुलांबाबत अनिश्चित आहेत किंवा त्यांना मुले नको आहेत. इंटरनॅशनल जर्नल ऑफ क्रिएटिव्ह रिसर्च थॉट्सच्या अभ्यासानुसार महानगरांमध्ये मूल नसलेले किंवा एकच मूल असलेले कुटुंब 20 ते 30% पर्यंत पोहोचले आहे.
याच पार्श्वभूमीवर ‘डिंक’, ‘डिंकवाड’ आणि ‘डिस्क’ (डबल इन्कम सिंगल चाइल्ड) अशा नव्या संज्ञा उदयास आल्या आहेत. या सर्व संकल्पना आधुनिक, करिअर-केंद्रित आणि नियोजनबद्ध जीवनशैलीचे प्रतीक मानल्या जात आहेत.
तज्ज्ञांच्या मते, या वर्गाचा देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर मोठा प्रभाव आहे. डिंक वर्गाकडे जास्त खर्च करण्यायोग्य उत्पन्न असल्याने ते देशातील एकूण खपातील जवळपास 50% हिस्सा नियंत्रित करतात. हा वर्ग मोठ्या प्रमाणात प्रवास, लक्झरी, फिटनेस, गुंतवणूक, पाळीव प्राणी आणि अनुभवांवर खर्च करतो. त्यामुळे ट्रॅव्हल, हॉस्पिटॅलिटी, प्रीमियम रिटेल, पेट केअर आणि क्विक कॉमर्स यांसारख्या क्षेत्रांना मोठी चालना मिळत आहे. कंपन्याही आता या वर्गासाठी खास उत्पादने आणि सेवा विकसित करत आहेत.
मात्र, या बदलासोबत काही सामाजिक आणि वैयक्तिक आव्हानेही आहेत. भारतीय समाजात अजूनही अपत्यहीन राहण्याचा निर्णय पूर्णपणे स्वीकारला गेलेला नाही. कुटुंब आणि नातेवाईकांकडून दबाव येतो. तसेच, भविष्यात मालमत्ता कोणाला द्यायची, याबाबतही अनेकजण साशंक आहेत. काही जण समाजकार्यासाठी संपत्ती दान करू इच्छितात, मात्र कायदेशीर गुंतागुंत आणि नातेवाईकांकडून संभाव्य दावे याची त्यांना चिंता वाटते.
एकंदरीत, ‘डिंक’ ट्रेंड हा केवळ वैयक्तिक निर्णय नसून, तो बदलत्या सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक वास्तवाचे प्रतीक बनत आहे. पारंपरिक कुटुंबव्यवस्थेच्या चौकटी मोडून नव्या पिढीने आपली जीवनशैली नव्याने परिभाषित करण्यास सुरुवात केली आहे.
