नवी दिल्ली-वृत्तसेवा । जागतिक स्तरावर आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण आणि प्रयोगशील संगीतासाठी ओळखले जाणारे प्रख्यात संगीतकार ए. आर. रहमान सध्या ‘जुनी रचना चोरी’च्या गंभीर आरोपामुळे चर्चेत आले आहेत. दिग्दर्शक मणिरत्नम यांच्या पोन्नियिन सेल्वन २ या चित्रपटातील ‘वीरा राजा वीरा’ या गाण्यासंदर्भात दाखल याचिकेवर सुनावणी करताना सर्वोच्च न्यायालय यांनी रहमान यांना डागर घराण्याच्या योगदानाची योग्य दखल घेण्याचे निर्देश दिले आहेत.
या प्रकरणात पद्मश्री पुरस्कार विजेते ध्रुपद गायक उस्ताद फैयाज वासिफुद्दीन डागर यांनी न्यायालयात याचिका दाखल केली आहे. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, ‘वीरा राजा वीरा’ या गाण्यात त्यांच्या वडिलांनी आणि चुलत्यांनी रचलेल्या पारंपरिक ‘शिवस्तुती’ या बंदिशीतील स्वररचना आणि लय वापरण्यात आली आहे. विशेषतः ‘सुलताला’ या विशिष्ट तालाचा वापर हा डागर घराण्याच्या ८०० वर्षांच्या परंपरेचा भाग असून, त्याचा विनापरवानगी वापर करण्यात आल्याचा दावा करण्यात आला आहे.
या याचिकेवर मुख्य न्यायमूर्ती सूर्यकांत आणि न्यायमूर्ती जॉयमाल्या बागची यांच्या खंडपीठासमोर सुनावणी झाली. यावेळी न्यायालयाने महत्त्वपूर्ण निरीक्षण नोंदवत म्हटले की, पारंपरिक घराण्यांच्या योगदानाशिवाय आधुनिक संगीताची उभारणी शक्य झाली नसती. न्यायालयाने स्पष्ट केले की, पारंपरिक कलाकारांना आर्थिक लाभापेक्षा त्यांच्या कलेचा सन्मान आणि योग्य ओळख मिळणे अधिक महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे संबंधित गाण्यात डागर घराण्याच्या योगदानाला योग्य श्रेय देण्याचा विचार करण्याचे निर्देश न्यायालयाने दिले.
दुसरीकडे, रहमान यांच्या वतीने ज्येष्ठ विधिज्ञ अभिषेक मनू सिंघवी यांनी न्यायालयात बाजू मांडताना सांगितले की, संबंधित रचना ही सार्वजनिक क्षेत्रातील पारंपरिक ध्रुपद शैलीवर आधारित आहे. त्यांनी दावा केला की, हे गाणे आधुनिक तंत्रज्ञान आणि पाश्चात्य वाद्यवृंदाच्या साहाय्याने पूर्णपणे नव्याने साकारण्यात आले आहे आणि यामध्ये कोणत्याही विशिष्ट व्यक्तीच्या रचनेची थेट नक्कल केलेली नाही.
यापूर्वी दिल्ली उच्च न्यायालयाने या प्रकरणात रहमान यांना दोन कोटी रुपये जमा करण्याचे आदेश दिले होते, मात्र त्या आदेशाला नंतर स्थगिती देण्यात आली. आता सर्वोच्च न्यायालयाने दोन्ही पक्षांना सामंजस्याने तोडगा काढण्याचा सल्ला दिला असून, या प्रकरणाची पुढील सुनावणी २० फेब्रुवारी २०२६ रोजी होणार आहे. या निर्णयामुळे पारंपरिक संगीत वारसा आणि आधुनिक संगीत निर्मिती यामधील अधिकार आणि श्रेय याबाबत महत्त्वपूर्ण उदाहरण निर्माण होण्याची शक्यता व्यक्त होत आहे.
