नवी दिल्ली-लाईव्ह ट्रेंड्स न्यूज वृत्तसेवा । भारताने १५ ते १७ ऑक्टोबर दरम्यान बंगालच्या उपसागरात ३,५५० किमी पल्ल्याची क्षेपणास्त्र चाचणी करण्याचा नोटाम जारी केल्यानंतर हिंदी महासागरात राजकीय आणि संरक्षणक्षेत्रातील नजरा तणावग्रस्त झाल्या आहेत. नोटाममधील त्वरित वाढती रेंज आणि परदेशी गुप्तचर व संशोधन जहाजांची उपस्थिती यांच्या पार्श्वभूमीवर चीन आणि आता अमेरिकेचीही हिंदी महासागरातील हालचालींवर परीक्षण सुरू झाल्याचे धोरण व सामरिक सूत्रे सूचित करतात.
भारताने ६ ऑक्टोबर रोजी हवाई दलाला सूचना स्वरुपात नोटाम जारी केली, ज्यामध्ये सुरुवातीला नो‑फ्लाय झोनची मर्यादा १४८० किमी ठेवण्यात आली होती; परंतु दुसऱ्या दिवशी ती २५२० किमीपर्यंत वाढवण्यात आली आणि नंतर आणखी २२ तासांत ती ३५५० किमीपर्यंत नेण्यात आली. या तात्काळ आणि मोठ्या प्रमाणातील बदलामुळे या चाचणीचा प्रकार आणि क्षेपणास्त्राची ओळख याबाबत अनेक अटकळी निर्माण झाल्या आहेत.
या पल्ल्यामुळे फक्त चीन व पाकिस्तानच लक्षात येत नाहीत — संरक्षण व परराष्ट्र धोरण विश्लेषक म्हणतात की अमेरिकेतीलही गतीशीलता दिसून आली आहे. अहवालांनुसार अमेरिकन गुप्तचर जहाज ‘ओशन टायटन’ हिंदी महासागरात पाठवण्यात आले असून, हे जहाज भारतीय चाचणीवर लक्ष ठेवण्याच्या हेतूने परिसरात दाखल झाले आहे. हेच प्रकरण चीनच्या युआन वांग‑क्लास संशोधन जहाजांच्या उपस्थितीबरोबर जुळत असल्याने मलाक्का सामुद्रधुनी ते हिंदी महासागरात येत असल्याचे नमूद केले जात आहे.
चीनच्या युआन वांग‑क्लास जहाजांनी आधीही भारतीय क्षेपणास्त्र चाचण्यांच्या वेळी हिंद महासागरात पाळत ठेवल्याचे निदर्शनास आले होते; परंतु आता अमेरिकन संशोधन/गुप्तचर जहाजाचे या प्रदेशात दिसणे हे अनोळखी आणि नव्याने वाढलेले समीकरण म्हणून सामरिक विश्लेषकांकडून घेतले जात आहे. मालदीवसमुद्र परिसरातून दोन्ही देशांचे जहाज हालचाल करीत असल्याच्या तक्रारींविषयी स्थानिक आणि आंतरराष्ट्रीय पायाभूत माहितीचे संदर्भ सध्यातरी मर्यादित आहेत, पण परिस्थितीवर लक्ष केंद्रीत असल्याचे स्पष्ट होते.
नोटामवर आधारित रेंजचा सतत वाढवला जाणे आणि ३,५५० किमीपर्यंत नेणे हे या चाचणीसंदर्भातील तांत्रिक वैशिष्ट्यांबाबतही गतीशीलता दर्शवते. २५ सप्टेंबरला संरक्षण संशोधन व विकास संघटनेने (DRDO) व स्ट्रॅटेजिक फोर्सेस कमांडने (SFC) सुमारे २००० किमी पल्ल्याच्या ‘अग्नि‑प्राइम’ चाचणीची माहिती दिली होती; आता नियोजित १५–१७ ऑक्टोबरच्या चाचणीमुळे संभाव्यतः अग्नि‑मालिका किंवा तत्सम दीर्घपल्ल्याच्या क्षेपणास्त्राची चाचणी असू शकते, अशी माहिती उपलब्ध आहे.
भारताच्या सशस्त्र क्षमतांमध्ये विद्यमान अग्नि मालमत्तांपैकी काहींची मारक क्षमता सुमारे ५००० किलोमीटरपर्यंत जाणारी आहे. विशेषतः अग्नि‑५ यासारख्या क्षेपणास्त्रांनी आशियाभरातील विस्तृत भूपटाचा समावेश होतो आणि MIRV (मल्टीपल इंडिपेंडेंटली टार्गेटेबल री‑एंट्री व्हेईकल) तंत्रज्ञानामुळे एकाच क्षेपणास्त्रावरून एकापेक्षा जास्त लक्ष्यांवर प्रभावी हल्ला करण्याची क्षमता संभवते, अशा सामरिक तांत्रिक बाबींचा आढावा घेतला जात आहे.
परराष्ट्र धोरण व सामरिक तज्ञांचा हा देखील अंदाज आहे की अमेरिका आणि भारतातील अलीकडील तणाव व राजनैतिक बदल या चाचणीवर परकीय प्रतिसाद वाढण्याचे कारण ठरू शकतात. ऑपरेशन‑सिंदूर व इतर भूभागीय राजनैतिक हालचालींमुळे पाकिस्तान, चीन आणि आता अमेरिका यांचा सामरिक प्रतिसाद हा या परीस्थितीचा एक भाग आहे असे समीकरणातील विश्लेषक मांडतात.
भारतीय अधिकाऱ्यांनी सार्वजनिक पातळीवर चाचणीच्या स्वरूपाबाबत सविस्तर माहिती देण्यापर्यंत किंवा चाचणी पार पडल्यावर अधिक तपशील समोर येईपर्यंत तटस्थतेने परिस्थितीवर नजर ठेवणे आवश्यक आहे. आंतरराष्ट्रीय समुद्री वाहतुकीवर आणि नियोजित नो‑फ्लाय झोन मुळे व्यापारी व नागरी हवामानवहनावर कुठला परिणाम होईल, हा प्रश्नही वेगळा विचार मागतो.
थोडक्यात, १५–१७ ऑक्टोबर दरम्यान नियोजित ३,५५० किमी पल्ल्याच्या भारतीय क्षेपणास्त्र चाचणीच्या पार्श्वभूमीवर हिंदी महासागरात चीनचे आणि आता अमेरिकेचे जहाज दिसून येणे हे जागतिक सामरिक समीकरणात नवीन तणाव निर्माण करणारे ठरत आहे. यामुळे क्षेत्रीय सुरक्षा, पारंपरिक सामरिक संतुलन आणि भविष्यातील परकीय धोरणांवर चर्चा सुरू होण्याची शक्यता वाढली आहे.
