नवी दिल्ली -वृत्तसेवा । निसर्गात अनेक रहस्ये दडलेली आहेत आणि ती समोर आल्यानंतर विज्ञानालाही आश्चर्याचा धक्का बसतो. अशाच एका अनोख्या सापाने सध्या जगभरातील शास्त्रज्ञांचे लक्ष वेधून घेतले आहे. विशेष म्हणजे हा साप स्वतःच्या शरीरात विष तयार करत नाही, तरीही तो विषारी प्राण्यांकडून विष मिळवून ते आपल्या शरीरात साठवतो आणि गरज पडल्यास त्याचा शस्त्राप्रमाणे वापर करतो. निसर्गातील या विलक्षण वैशिष्ट्यामुळे संशोधकही चकित झाले असून या सापाची चर्चा सध्या वैज्ञानिक क्षेत्रात रंगली आहे.
या अनोख्या प्रजातीचे नाव ‘रेड-नेक्ड कीलबॅक’ असे आहे. साधारणपणे विषारी सापांच्या शरीरात विष नैसर्गिकरित्या तयार होत असते. मात्र रेड-नेक्ड कीलबॅक या सापाची रचना पूर्णपणे वेगळी आहे. हा साप विषारी बेडूक आणि इतर काही विशिष्ट प्राणी खातो. त्या प्राण्यांच्या शरीरातील विषारी घटक स्वतःच्या शरीरात साठवून ठेवण्याची अद्भुत क्षमता या सापात आहे. त्यामुळे स्वतः विष तयार न करताही हा साप अत्यंत प्रभावी संरक्षण उभे करू शकतो.
शास्त्रज्ञांच्या माहितीनुसार, या सापाच्या शरीरात ‘बुफाडिएनोलाइड्स’ नावाचे विषारी रसायन जमा होते. हे रसायन मुख्यतः विषारी बेडकांच्या शरीरात आढळते. रेड-नेक्ड कीलबॅक हेच रसायन आपल्या शरीरात साठवतो आणि त्याचा वापर शिकार किंवा स्वतःच्या बचावासाठी करतो. हा निसर्गातील एक वेगळाच संरक्षणात्मक प्रयोग मानला जात आहे. अनेक संशोधकांच्या मते, इतर प्राण्यांकडून विष ‘उधार’ घेऊन त्याचा उपयोग करणाऱ्या प्रजाती फारच दुर्मिळ आहेत.
या सापाच्या मानेत खास प्रकारच्या ग्रंथी असतात. त्यांना ‘नुचल ग्लँड्स’ असे म्हटले जाते. याच ग्रंथींमध्ये हा साप विष साठवून ठेवतो. धोका जाणवला किंवा समोर शिकार आल्याचा अंदाज आला की हा साप मान उंचावून समोरच्याला इशारा देतो. त्यावेळी त्याचा फणा, शरीराची हालचाल आणि फुत्कार अधिक तीव्र दिसतो. त्यामुळे समोरचा प्राणी घाबरून मागे हटतो आणि साप स्वतःचा बचाव करण्यात यशस्वी होतो.
विशेष बाब म्हणजे या सापाचे वर्तन त्याच्या आहारावरही अवलंबून असते. जेव्हा तो विषारी बेडूक किंवा इतर विषारी प्राणी खातो, तेव्हा त्याच्या शरीरात विषाचा साठा वाढतो आणि तो अधिक आक्रमक दिसतो. मात्र काही दिवस जर त्याला विषारी प्राणी मिळाले नाहीत आणि तो फक्त उंदीर किंवा इतर सामान्य शिकार खात राहिला, तर शरीरातील विष कमी होऊ लागते. अशा वेळी त्याचा स्वभावही बदलतो आणि तो अधिक सावधपणे लपून राहण्याचा प्रयत्न करतो.
